جستجو در سایت


کلمه :
بخش :
از تاريخ : تا تاريخ :

...

شماره خبر شماره خبر : 9011436
تاریخ انتشار سه شنبه 25 بهمن 1390
ساعت انتشار 13:50:06


نظام های انتخاباتی جهان / قسمت اول

1- مقدمه:

نظام های حکومتی مردم سالار و دموکراتیک بر پایه گزینش نمایندگان و مسئولین و واگذاری اعمال قدرت و حاکمیت به آنان توسط شهروندان استوارند. معمول ترین شیوه گزینش زمامداران و مسئولین در این گونه نظام ها، «انتخابات» است، به طوری که از این موضوع به عنوان مهم ترین رکن نظام های مردم سالار یاد می شود.. امروزه انتخابات یكي از مؤثرترين سازوكارهاي موجود جهت تسهيل گردش نخبگان، راهبري جامعه توسط افرادي كه با اقبال بيشتر جامعه رو به رويند، حذف امكان ديكتاتوري و استبداد در طبقه حاكم و همچنين ارتقاي حس تعيين سرنوشت در جامعه می باشد.(گلشن پژوه، 1388: 5) چرا که انتخابات به معنی فنون گزینش و شیوه های مختلف تعیین نمایندگان و مسئولین، متداول ترین ابزار برای دخالت اراده شهروندان در شکل گیری نهادهای سیاسی و تعیین متصدیان اعمال اقتدار سیاسی است. اهمیت انتخابات به حدی است که امروز در علوم سیاسی، رشته نسبتاً مستقلی با این عنوان به وجود آمده و محققان و اندیشمندان برجسته ای به عنوان متخصص انتخابات در این حوزه می اندیشند و قلم می زنند.

برای نخستین بار مسأله انتخاب نمایندگان، در انگلستان و پس از پذیرش نمایندگان بورژواها در پارلمان انگلستان توسط دربار روی داد و بدین ترتیب پایه انتخابات ریخته شد و به تدریج وارد شبکه حقوق اکثر کشورهای جهان شد. و سرانجام شکل نهایی خودرا در قرون هفدهم و هجدهم متعاقب ظهور نظریه حاکمیت ملی و پذیرش نظریه نماینده سالاری و ایجاد رژیم های مبتنی بر سیستم نمایندگی پیدا کرد. (قاضی، 1379: 297-298)

در گذشته انتخابات ساز و کار پیچیده ای نداشت چون حق رأی محدود بود و نخبگان سنتی بی هیچ رقابتی انتخاب می شدند. اما رشد نظام های سیاسی موجب تحولات شگرفی در فرایند انتخابات شد و شیوه ها و ساز و کارهای مختلفی برای آن تعریف و مباحث گوناگونی پیرامون آن تدوین گردید.

2- نظام های انتخاباتی و انواع آن:

یکی از مهمترین مباحث مربوط به انتخابات، موضوع نظام انتخاباتی است که در آن چگونگي پراکندگی حوزه های انتخاباتی، تشكيل سازمان‌هاي راي‏گيري و نحوه اخذ حد نصاب و تعیین کرسی های برندگان انتخاباتی در پارلمان و شکل بیان یا ساختار رأی را مشخص مي‏كند، قواعدي که آرا را به کرسی ها، مناصب و پست های سیاسی تبدیل می کند.(ایوبی،1381: 48) در تعریفی کلی نظام های انتخاباتی به روش هایی اطلاق می شود که به کارگیری هریک از آن ها در انتخابات، میزان انعکاس آرا و گرایش های رأی دهندگان در تقسیم کرسی ها میان کاندیداها و احزاب برنده را تعیین و مشخص می کند که ترکیب منتخبین رأی دهندگان تا چه اندازه با ترکیب عقاید، افکار و گرایش های آن ها همخوانی دارد..(بشیریه،1382: 394)

بنابراين مراد از نظام انتخاباتي، سيستم و روشي است قانونمند كه شرايط و وظايف انتخاب شوندگان و انتخاب كنندگان و كيفيت اخذ راي و نحوه تشكيل گروه‌هاي راي‏گيري را تبيين مي‏كند و معمولا تشكيل يافته از اجزاي ذيل مي‏باشند : (زکی،1384)

1 - حوزه انتخابي؛ كه عبارت است از واحد جغرافيايي كه در آن آراء تبديل به كرسي مي‏شود .

2 - فرمول انتخاباتي يا رويه‏ محاسباتي تبديل آراء به كرسي.

3 - حد نصاب؛ كه مي‏بايست تعداد آراء به ميزان مشخصي برسند تا كانديداها به پيروزي برسند و كرسي قدرت را چه در مجلس و چه در رقابت بر سر كرسي رياست جمهوري به دست بياورند

4 - شكل بيان يا ساختار راي؛ که به توانايي احزاب و گروه‌هاي  سياسي حامي كانديداها براي تعيين اين‌كه چه كساني پست‏هاي مورد نظر را به دست مي‏آورند، اشاره دارد.

بنابراین مهم ترین مباحث در نظام های انتخاباتی عبارتند از: فرمول انتخاباتی، وزن عددی حوزه های انتخاباتی، حد نصاب انتخاباتی و ساختار رأی و مسائل دیگر مانند شرایط احراز حق رأی، رویه رایج در نامزدی انتخابات، قواعد حاکم بر هزینه مبارزات انتخاباتی، دوره تصدی منصب و غیره جزو مبحث نظام های انتخاباتی به شمار نمی روند(بشیریه، 1382: 394) لذا معمولاً نوع نظام های انتخاباتی در قانون اساسی کشورها ذکر نمی شود بلکه این امر در اختیار قوه مقننه قرار می گیرد تا از راه وضع قوانین عادی در این باره تعیین تکلیف نماید.(عباسی،1388: 240)

هدف اصلی نظام های انتخاباتی، برقراری نوعی توازن میان منافع گروه های ذینفع در انتخابات است و اهمیت بسیاری در تعیین نتایج انتخابات، ماهیت نظام حزبی، شمار احزاب عمده، تک حزبی یا ائتلافی شدن کابینه ها و انسجام درونی احزاب سیاسی دارند. از آغاز شکل گیری نظام های مردم سالار تا كنون نظام‌هاي  انتخاباتی مختلفي براي تبدیل آراي مردم به کرسی ها به وجود آمده است که هركدام از آنها مبتنی بر فلسفه سیاسی و اجتماعی خاصی هستند. این نظام های انتخاباتی عبارتند از: نظام انتخاباتی اکثریتی، نظام انتخاباتی تناسبی و نظام انتخاباتی نیمه تناسبی.

1-2- نظام انتخاباتی اکثریتی

ویژگی اساسی نظام های اکثریتی اینست که هر نامزدی که بیشتر از دیگران رأی داشته باشد انتخاب می شود و کسانی که بعد از او قرار گرفته باشد. مفروضه اصلی این نوع از نظام های انتخاباتی اینست که حکومت در اختيار حزب يا گروهي باید باشد که مقبوليت بيشتری دارد. در اين نظام ضرورتي ندارد مجلس انعکاس کامل از تمام افکار و ديدگاه هاي موجود در سطح جامعه باشد بلکه هر فرد یا گروهی که اکثریت آراء را به دست آورد تمام کرسی ها را در اختیار خواهد داشت. در اين نظام، کارايي و ثبات حکومت در درجه اول اهميت قرار دارد.

ریشه های نظام انتخاباتی اکثریتی به گذشته های دور بر می گردد. این نظام که ساده ترین نظام انتخاباتی محسوب می شود برای نخستین بار توسط سیمون دومونفورت[1] در سال 1265 میلادی برای انتخابات مجلس انگلستان استفاده شد. ولی امروزه حدود 97 کشور جهان به نحوی از این روش استفاده می کنند(عباسی، 1388: 240) در این روش برای انتخابات پارلمان یا سایر نهادها، سرزمین کشور به تعدادی حوزه انتخاباتی که چارچوب رقابت هر یک از داوطلبان را مشخص می کند، تقسیم می شود و مردم هر یک از این حوزه ها حق انتخاب یک یا چند نماینده را دارند. و نماینده یا فهرستی که بیشترین آراء را به خود اختصاص دهد پیروز انتخابات خواهد بود و بقیه سهمی در کرسی ها ندارند. این فرایند می تواند در یک مرحله(نظام اکثریتی ساده) و یا دو مرحله(نظام اکثریتی مطلق) صورت پذیرد. بر این اساس نظام های انتخاباتی اکثریتی در یک تقسیم بندی کلی به دو نوع؛ اکثریتی ساده (نسبی، یک مرحله ای) و اکثریتی مطلق(دومرحله ای) تقسیم می شوند.(بشیریه، 1380: 157-158)

الف)نظام اکثریتی ساده: بر اساس این نظام انتخاباتی، نامزدی که در مقایسه با سایر داوطلبان آرای بیشتری کسب کند، پیروز انتخابات است. در این شیوه که در آن انتخابات فقط در یک مرحله انجام می شود، ملاک پیروزی کسب اکثریت مجموع آرای مأخوذه نسبت به دیگران است و سرنوشت سیاسی نامزدها در همان یک مرحله مشخص می شود. به همین علت از این نظام با عنوان «اکثریت نسبی» نیز یاد می شود.(ایوبی،1381: 76) و از آنجا که نتیجه انتخابات در یک مرحله روشن می گردد نظام اکثریت نسبی را، نظام اکثریت یک مرحله ای هم می گویند.

خاستگاه اصلی این نظام انتخاباتی انگلستان است و مبتنی بر قاعده مشهورThe First Past the Post (نفر اول به منصب می رسد) بوده و به FPTP معروف است.(همان)

این نظام انتخاباتی، ساده ترین نظام انتخاباتی ممکن است زیرا در این روش، برای به دست آوردن کرسی کافی است که تنها در مرحله نخست حائز اکثریت آراء در حوزه انتخاباتی مربوطه شد حتی اگر این اکثریت یک اکثریت ساده و خفیف باشد. لذا مهم نیست که برنده، چه تعداد رأی دارد و این آراء چند درصد کل آراء را تشکیل می دهد. به همین علت غالباً بر این نظام انتخاباتی این ایراد وارد می شود که در عمل ناعادلانه است و باعث می شود نامزدهایی با درصد آرای اندک، کرسی نمایندگی را احراز کنند.(بهنیا، 1388: 3) هر چند از نکات قوت این شیوه اینست که باعث ايجاد وحدت در جامعه مي شود و رابطه بين انتخاب کننده و انتخاب شونده را نزديک مي کند.

انتخابات اکثریتی یک مرحله ای در 47 کشور جهان از جمله کشورهای آنگلوساکسون نظیر؛ انگلستان (برای انتخابات مجلس عوام)، آمریکا (برای انتخابات مجلس سنا)، کشورهای مشترک المنافع نظیر؛ کانادا، استرالیا، زلاندنو، در شماری از کشورهای حوزه کارائیب در آمریکای لاتین از جمله در بلیز، در قاره آسیا همچون ژاپن، هندوستان، فیلیپین، مالزی، در بسیاری از کشورهای کوچک اقیانوس آرام و در 15 کشور آفریقایی که قبلاً مستعمره بریتانیا بودند، دیده می شود.( صدری، 1385: 26)

در جمهوری اسلامی ایران از انتخابات اکثریتی یک مرحله ای برای انتخابات مجلس خبرگان و شوراهای اسلامی شهر و روستا استفاده می شود.

ب) نظام اکثریتی مطلق: در اين روش، برنده انتخابات نامزد و نامزدهایی هستند كه در مرحله اول بايد اكثريت مطلق آراء را، يعني يك راي بيش از پنجاه در صد مجموع آراي انتخاب كنندگان را به دست بياورند كه به آن نصف به اضافه يك گفته مي‏شود. و اگر چنين اكثريتي در مرحله اول به دست نيايد، انتخابات در مرحله دوم ميان داوطلباني كه بيشترين  آراء را كسب كرده باشد، برگزار مي‏گردد، برنده و يا برندگان اكثريت نسبي به پيروزي مي‏رسند. (هاشمی،1383: 118) در نظام اکثریتی مطلق، چون درصد معینی از آراء (نصف کل آراء بعلاوه یک) در روشن شدن نتیجه، شرط است، لذا این امکان مطرح می شود که در مرحله اول، هیچ یک از رقبای انتخاباتی، حایز چنین اکثریتی نشود. البته این امکان در صورتی پیش می آید که تعداد رقبای انتخاباتی بیش از دو نفر باشد که در این صورت، آرای جمع شده بین سه نفر و یا بیشتر تقسیم گردیده و هیچ یک حایز اکثریت مطلق نمی گردد. وقتی نتیجه در دور اول، مشخص نشود، انتخابات به مرحله دوم کشیده می شود. البته در مرحله دوم معمولاً دو نفر واجد بالاترین رأی به انتخابات می روند و دیگران از دور خارج می گردند. به همین دلیل از این نظام انتخاباتی به نظام انتخاباتی دو مرحله ای[2] نیز تعبیر می شود. البته باید اذعان نمود که این نام گذاری بدین معنی نیست که نظام اکثریت مطلق همیشه به مرحله دوم کشیده شود. چنانچه در برخی انتخابات همچون انتخابات ریاست جمهوری کشورها، با وجود تعدد رقبای انتخاباتی، معمولاً نتیجه انتخابات در همان مرحله اول، رقیب پیروز را معین می کند.. اما در عین حال همیشه تصور امکان دو مرحله ای شدن انتخابات، در نظام اکثریت مطلق وجود دارد .

نظام اکثریتی مطلق در واقع تكامل يافته نظام اكثريتی ساده است، زيرا حكومت و مجلس منتخب براساس نظام اكثريت نسبي از حمايت و مقبوليت كمتر مردم برخوردار است، به طور مثال اگر در مبارزه انتخاباتي میان 4 نامزد انتخاباتی، يك داوطلب 26 درصد آراء را از آن خود کند و داوطلب ديگر 25 درصد و داوطلب ديگر24 درصد و 25 درصد آراء را ساير نامزدها از آن خود كرده باشد، بر اساس نظام اكثريت ساده برنده اصلي كسي است كه 26 درصد آراء را از آن خود كرده است. و نتيجه آن شكل‏گيري حكومت و پارلماني است كه 74 درصد به آن رضايت و راي نداده است، در نتيجه مقبوليت و مشروعيت آن بر مبناي فلسفه دموكراسي زير سؤال مي‏رود، از ثبات و پايداري اندكي برخوردار خواهد بود. لذا كشورهايي كه نظام انتخاباتشان را بر اساس نظام اكثريت مطلق قرار داده اند، تا حدودي خواسته‏اند از اين مشکل رهايي يابند، ولي همان ايراد و عيبي كه بر نظام اكثريت ساده با 74 درصد مخالفت مردم وارد بود، اين بار با ميزان كمتري قريب با 49 درصد مخالفت رأی دهندگان روبرو است، كه همين مقدار مي‏تواند تا حدودي از كاستي‌ها و ايرادات بكاهد، و حكومت را تا حدود بیشتری مشروع و با ثبات جلوه بدهد. از اين رو در توجيه نظام اكثريتی مطلق گفته شده كه مهمترين راهکار در جهت زدودن دغدغه غير عادلانه بودن نظام مبتني بر اكثريت نسبي، طراحي نظام اكثريتی مطلق است، زيرا در نظام اكثريت مطلق مهمترين ايراد و عيبي كه بر نظام اكثريت ساده و نسبي وارد بود از بين برده شد و نماينده منتخب با 1+50 درصد آراء از مشروعيت كافي برخوردار است.(ایوبی، 1381: 61)

خاستگاه اصلی این سازوکار کشور فرانسه است، (بهنیا، 1388:5) و در انتخابات مجلس شورای اسلامی ایران نیز مورد استفاده قرار می گیرد که در بخش نهایی این مقاله به طور کامل راجع به آن صحبت خواهد شد.

نظام دومرحله ای علاوه بر ایران و فرانسه برای انتخابات مجالس قانونگذاری بیست کشور دیگر جهان نیز مورد استفاده قرار می گیرد که از آن جمله می توان به کشورهای کنگو، گابن، موریتانی، مصر، ویتنام، قرقیزستان، ترکمنستان، ازبکستان، گرجستان و ... اشاره کرد.(صدری، 1385: 29)



[1] - Simon de Montfort

[2] - شایان ذکر است جدای از نظام اکثریتی مطلق دو مرحله ای دو نوع دیگر از نظام های اکثریت مطلق نیز وجود دارد: الف ) نظام اکثریت مطلق چند مرحله ای: که در این شیوه انتخابات آنقدر تکرار می شود تا اکثریت مورد نظر احراز شود. این شیوه برای انتخاب پاپ ها از دیرباز مورد استفاده بوده است و در فرانسه نیز تا سال 1968 که انتخاب رئیس جمهور توسط نمایندگان مجلس سنا و مجلس نمایندگان صورت می گرفت، چنین روشی اجرا می شد. ب) نظام اکثریت ترجیحی(The Alternative Vote System ): که برای نخستین بار در سال 1983 در کوینزلند استرالیا مورد استفاده قرار گرفتو به تدریج در سراسر استرالیا رواج یافت و در سالهای بعد کشورهای کانادا و جمهوری ایرلند نیز از این نظام انتخاباتی استفاده کرده اند. مطابق این شیوه، از رأی دهنده خواسته می شود ترجیحات خود را به ترتیب اولویت اعلام کند، در غیر این صورت، رأی وی باطل محسوب خواهد شد. به عبارت دیگر در نظام رأی ترجیحی، چندین مرحله انتخابات در یک مرحله صورت می گیرد و رأی دهنده نامزدهای دلخواه خویش را به ترتیب اولویت مشخص می کند و تمام اولویت ها در نتیجه انتخابات تأثیرگذار است.(بهنیا، 1388: 7-3)

------------------------------------------------------------------------------------------------------

غلامرضا ابراهیم آبادی




نظر شما نظر شما

نظرات کاربران نظرات کاربران
نظرات کاربران سلام. بشیریه کدوم کتابشه؟ ممنون

چند رسانه ای

حجت‌الاسلام سیدعلی خمینی و نماینده مردم کرمان جمعه شب در ویژه‌برنامه «فصل بیعت با ولایت» در مسجد امام خمینی(ره) کرمان سخنرانی کردند
حجت‌الاسلام سیدعلی خمینی و نماینده مردم کرمان جمعه شب در ویژه‌برنامه «فصل بیعت با ولایت» در مسجد امام خمینی(ره) کرمان سخنرانی کردند
 دکتر پورابراهیمی طی جلسه ای با اصحاب رسانه کرمان به تبیین برنامه های مدنظر و ارائه گزارش اقدامات صورت پذیرفته طی مدت زمان مسئولیت خود پرداخت واز انها به همراه یادبودی تقدیر وتشکر کرد
دکتر پورابراهیمی طی جلسه ای با اصحاب رسانه کرمان به تبیین برنامه های مدنظر و ارائه گزارش اقدامات صورت پذیرفته طی مدت زمان مسئولیت خود پرداخت واز انها به همراه یادبودی تقدیر وتشکر کرد
بازدید دکتر پورابراهیمی از خانواده شهید محمد علی محمد ابادی و خانواده شهید رمضان درویشی به همراه جناب آقای مهندس سعیدی فرماندار کرمان وسردار حسنی مدیر کل بنیاد شهید وامور ایثارگران انجام شد.
بازدید دکتر پورابراهیمی از خانواده شهید محمد علی محمد ابادی و خانواده شهید رمضان درویشی به همراه جناب آقای مهندس سعیدی فرماندار کرمان وسردار حسنی مدیر کل بنیاد شهید وامور ایثارگران انجام شد.
حجت‌الاسلام سیدعلی خمینی و نماینده مردم کرمان جمعه شب در ویژه‌برنامه «فصل بیعت با ولایت» در مسجد امام خمینی(ره) کرمان سخنرانی کردند
حجت‌الاسلام سیدعلی خمینی و نماینده مردم کرمان جمعه شب در ویژه‌برنامه «فصل بیعت با ولایت» در مسجد امام خمینی(ره) کرمان سخنرانی کردند